يا رسول اللّه حقيقت اسلام چيست ؟ پيغمبر جواب داد كه اسلام اقرار به خداى يگانه و تصديق باينكه من فرستندهء او ميباشم ، سپس به پا داشتن نماز و اداء زكات و گرفتن روزهء رمضان و بجا آوردن حج » . اين تعليمات تأثيرات مهمهء در عرب بخشيده و درهاى هرگونه بركت و نعمت را به روى ايشان باز نمود و آن توحيد خالص را به آنها كه مشرك و بت‌پرست بودند تعليم داده و ديگر اخوت و اتحادى بين آنان ايجاد نمود . اسلام رسم دختركشى را از ميان عرب برداشت . حقوق زن را حفظ نموده و غلامان را بسى مورد توجه قرار داد . استعمال شراب را به كلى منع و جلوگيرى كرده است . يكى از اشخاص بيطرف به من چنين گفت كه اسلام در هندوستان مليونها نفوس را تربيت كرد و آنانرا صاحب مناعت نفس و ساير معالى صفات نموده است ، تا اينحد كه به نظر حيرت‌انگيز ميآيد و اين همانست كه ما قبلا تذكر داديم كه اسلام خدمت نمايانى باعراب نموده و ابواب نعمت را به روى آنها گشوده است . همچنين اثرى كه در مغول‌ها بخشيد از اين كمتر نبوده است ، چه وحشيگرى و قساوت و شقاوتى كه در اول داشتند با رحم و انصافى كه پس از دخول در اسلام پيدا شد هيچ باهم طرف مقايسه نيستند . غازان يك قسمت مهم از معالى صفاتش از قبيل عدالت و انصاف و رعايت حال زيردستان بلاشك از بركت اسلام بوده است . در افريقا وقتى كه يكنفر حبشى بدين اسلام داخل مىشود از توحش و بربريت بيرون آمده داخل مرحلهء آدميت مىشود . چنانچه به همان وضع افريقائى خود باقى بماند لباسش بهتر ، اطوار و رفتارش پسنديده‌تر و بالاخره يك انسان خيلى نظيف و آراسته به نظر ميآيد ، ولى از طرف ديگر وقتى كه يكنفر از همان حبشىها بدين مسيحى داخل مىشود بسا اوقات او نميتواند تمدن پيچيدهء ما را فراگيرد ، اگر اتفاقا بخواهد از تمدن پيچيدهء ما تقليد كند جز يك تقليد مضحكى چيز ديگر نخواهد بود . اين بيان ما تا حدى به ملل آسيائى هم صدق مىكند ، اما باندازهء خيلى كم زير اسامىها و آريانىها هركدام از تمدن قديم خودشان آغاز ميكنند . اگر همانطوريست كه من معتقد ميباشم كه مذهب براى انسان ايجاد شده نه